shashki35 Vologda ru

18 augustus 2022, pag. 14

Was getekend,

31 augustus 1972. Boris Spasski (links) en Bobby Fischer tijdens de 21ste partij van de WK-tweekamp in Reykjavik.

FOTO AP

De ‘match van de eeuw’ spreekt 50 jaar na dato nog altijd tot de verbeelding. In Reykjavik namen Boris Spasski en Bobby Fischer het tegen elkaar op en niet alleen op het schaakbord gebeurde van alles. In Leeuwarden is nu een curiositeit betreffende die legendarische wedstrijd opgedoken. 

PETER VAN DER MEEREN

Je had het, tijdens het in kaart brengen van de enorme lading archieven, boeken en andersoortige documentatie, ook net zo makkelijk over het hoofd kunnen zien. Het bescheiden witte doosje liet zich niet eenvoudig openen, maar toen het was gelukt, was de verrassing bij de medewerkers van Tresoar groot.

De vondst werd gedaan in de denksportcollectie van de Koninklijke Bibliotheek, die in 2018 werd overgedragen aan Tresoar, de ‘schatkamer van Fryslân’. Die overdracht vloeide voort uit afspraken die tussen Nederlandse bibliotheken zijn gemaakt. ,,Daarmee wordt voorkomen dat meerdere bibliotheken dezelfde specialistische boeken aanschaffen’’, aldus Otto Kuipers van Tresoar. ,,Dat wij het denksportcentrum zijn geworden, had vooral te maken met de al aanwezige zaken, zoals de schaakboekencollectie van Haije Kramer.’’ Kramer (Leeuwarden, 1917-2004) was een internationaal erkend schaker, die onder andere 60 jaar de schaakrubriek voor deze krant verzorgde.

TIENTALLEN METERS

Hoe groot de collectie – die ook materialen uit het bridge, go, dammen en Fries dammen bevat – precies is, weet Kuipers nog niet. ,,Maar het gaat zeker om tientallen meters. Het is veel literatuur, maar ook een flink stuk uit de archieven van de FIDE, de wereldschaakbond. Die heeft enige tijd het hoofdkantoor in Amsterdam gehad.’’

De Nederlander Max Euwe (in 1935 wereldkampioen schaken) was van 1970 tot in 1978 voorzitter van de FIDE. In die hoedanigheid was hij nauw betrokken bij de organisatie van de ‘match van de eeuw’, de WK-tweekamp tussen de Rus Boris Spasski (ook als Spassky geschreven) en de Amerikaan Robert James (Bobby) Fischer.

De handtekening van Euwe maakt deel uit van de bijzondere vondst. Voor we daarover in detail treden, eerst meer over de WK-tweekamp van 1972. Die had, mede onder invloed van Euwe, ook in Amsterdam gespeeld kunnen worden, maar er kwam ‘slechts’ 80.000 dollar aan prijzengeld op het kleed. Vanuit de IJslandse hoofdstad Reykjavik kregen regerend wereldkampioen Spasski en het wispelturige genie Fischer een bod van 125.000 dollar voorgeschoteld, waarvan 67 procent voor de winnaar. Belgrado (hoofdstad van het toenmalige Joegoslavië, nu Servië) deed daar nog eens 27.000 dollar bovenop, maar Fischer (die nog nooit van Spasski had gewonnen en een enorme hekel had aan alles wat naar Rusland en communisme neigde) weigerde om achter het IJzeren Gordijn te spelen. De toen 29-jarige Amerikaan trok ook zijn neus op voor het IJslandse bod, maar pakte toch de handschoen op toen een Britse zakenman het prijzengeld verdubbelde.

LEGE STOEL

De tot ‘match van de eeuw’ gebombardeerde tweekamp ging op 11 juli 1972 van start in de Laugersdalhöll, een tot speelzaal omgebouwde evenementenhal. Spasski verrichtte de openingszet en keek vervolgens naar een lege stoel aan de andere kant van het bord. Zijn uitdager hield de spanning er zeven minuten in alvorens hij het podium betrad en in de muisstille zaal (Fischer wenste geen geklik van camera’s te horen) zijn eerste tegenzet deed. In het verloop van de openingspartij maakte hij een blunder waardoor Spasski op voorsprong kwam. Het werd vervolgens 2-0 omdat Fischer voor de tweede partij niet kwam opdagen.

Het enfant terrible van de schaaksport had daar zo zijn redenen voor. Zijn eisenpakket deed een betrokkene zelfs vermoeden dat hij ‘voor zijn hotelkamer om een spiegel had gevraagd waarin nooit eerder iemand had gekeken’. Fischer had al een groter speelbord bedongen (daarop kwamen de door hem geëiste schaakstukken goed tot hun recht) en kreeg tevens een speciale stoel tot zijn beschikking. Die werd tijdens de match volledig uit elkaar gehaald, nadat de Russen hadden geklaagd. Zij verdachten Fischer ervan dat hij via die stoel op enigerlei wijze in contact stond met zijn secondanten. Er werd niets gevonden, op twee dode vliegen (onder de zitting) na.

De klacht werd (uiteraard) ingediend toen de zaken voor het kamp-Spasski niet meer naar wens verliepen. De titelverdediger verloor uiteindelijk met 12,5 tegen 8,5. Nadat de 21ste partij was afgebroken, belde Spasski daags daarna met de Duitse hoofdarbiter Lothar Schmid om hem te melden dat hij de match niet voortzette. Op 4 september 1972 werd Fischer tot nieuwe wereldkampioen uitgeroepen.

BIJZONDER KAARTSPEL

Euwe was, na Schmid, de tweede om Fischer met de overwinning te feliciteren. De FIDEvoorzitter was tijdens de tweekamp niet voortdurend aanwezig in Reykjavik, maar ruim op tijd om de ontknoping van nabij te beleven. Dat blijkt uit de curieuze vondst bij Tresoar, bestaande uit een incompleet kaartspel (de vier 2-kaarten ontbreken) met daarop de handtekeningen van de hoofdrolspelers, hun gevolg (waar onder een IJslandse lijfwacht van Fischer) en officials. Twee kaarten bevatten in Reykjavik afgestempelde postzegels met daarop schaakstukken.

De handtekening van Euwe prijkt op de ruiten-3 en dateert van 31 augustus 1972. Met alle respect voor Euwe, maar de absolute topstukken zijn toch de schoppen-aas en de harten-aas, met daarop niet alleen de handtekeningen van respectievelijk Fischer en Spasski, maar ook hun getekende portretten. De schakers signeerden de kaarten op 19 augustus 1972, morgen exact 50 jaar geleden. Dat was een rustdag, nadat twee dagen eerder de vijftiende partij was afgewerkt. Fischer had, toen hem werd gevraagd om de kaart te signeren, vast een goed humeur, want hij leidde op dat moment comfortabel met 9-6.

De portretjes op de kaarten zijn ondertekend met H.P. Die letters staan voor Halldór Pétursson (1916-1977). Hij was een IJslandse kunstenaar en illustrator die mondiale bekendheid verwierf door zijn serie cartoons over de tweekamp.

Wie de eigenaar van het pakje kaarten was, en hoe de handtekeningen zijn verkregen, is niet bekend. Evenmin of het een uniek setje betreft. ,,Daar doen we op dit moment nog onderzoek naar’’, aldus Kuipers, die daarbij assistentie heeft van collega Martha Kist. ,,Zeker is wel dat de Koninklijke Bibliotheek de kaarten al sinds 1996 in bezit had en gekregen heeft van Holland Casino. Het kan natuurlijk best zo zijn dat Euwe de kaarten mee had genomen en ze liet signeren. Hij zat dichtbij het vuur en had bijvoorbeeld ook contact met de secondanten van de spelers en Larissa, de toenmalige vrouw van Spasski. Ook haar handtekening staat op een kaart.

REMISE TEGEN SPASSKI

Eddie Scholl heeft de bijzondere kaarten inmiddels onder ogen gehad. De 77-jarige Leeuwarder is niet alleen verwoed schaker, maar tevens vrijwilliger bij Tresoar. ,,Dit is heel curieus, grappig om te zien’’, aldus Scholl, die denkt nog wel jaren werk te hebben met het in kaart brengen van het FIDE-archief. ,,Geen idee wat we verder nog aan opvallend materiaal gaan tegenkomen.

Scholl heeft bijzondere herinneringen aan de match van de eeuw. ,,Die maakte wereldwijd veel los. Ik was een Fischer-fan. Toen hij voor die tweede partij niet kwam opdagen, dacht ik dat de tweekamp niet verder zou gaan. Euwe heeft toen een belangrijke rol gespeeld. Het is ook te danken geweest aan Spasski. De Russen om hem heen wilden wel stoppen, maar Spasski niet. Hij had nog nooit verloren van Fischer en zag kansen. Maar hij heeft, ik denk mede door al het gedoe eromheen, onder zijn kunnen gespeeld.

De Leeuwarder heeft in 1970, als regerend Nederlands kampioen, een partij gespeeld tegen Spasski. In Amsterdam hield hij de wereldkampioen knap op remise. Daarna leek het er op dat Scholl ook zou aantreden tegen Fischer. ,,Tijdens de Schaakolympiade in Duitsland zat ik dat jaar voor Nederland aan bord 1. We moesten tegen Amerika, met Bobby Fischer als kopman. Maar hij kwam helaas niet opdagen omdat we op vrijdag speelden. Hij hing toen een geloof aan dat verbood om op vrijdagen te schaken. Ik vind dat nog steeds verschrikkelijk jammer. Zo’n pak kaarten doet je weer sterk aan die tijd denken.

Fischer verspeelde de wereldtitel in 1975 door zijn weigering tegen Anatoli Karpov uit te komen. In 1992 won hij een revanchematch tegen Spasski met 10-5. Daarmee verdiende de Amerikaan naar verluidt 3 miljoen dollar, maar geen wereldtitel. Hij raakte in een isolement, werd onder andere beschuldigd van antisemitisme, en stierf berooid op IJsland. Daar ligt hij ook begraven. Fischer werd 64, even oud als er velden zijn op een schaakbord. Spasski, nu 85, woont in Moskou.

De kaarten, en enkele andere zaken uit de collectie, zijn vanaf morgen te bewonderen in Tresoar. Om 15.00 uur zal Eddie Scholl herinneringen ophalen aan de 50 jaar geleden gespeelde WK-tweekamp.